Эминхуьруьн имамдикай, мискIиндикай ва хуьруькай

Эминхуьруьн имамдикай, мискIиндикай ва хуьруькай

Эминхуьруьн имам Къазимугьаммад-гьажи Дженетовахъ галаз интервью

Ирид хуьруьн къази хьайи Мугьаммад (Етим) Эминан неве — Дженетов Къазимугьаммад Дженетович 1970-йисан 22-апрелдиз Сулейман-Стальский райондин сифтегьан Аламише хуьре (1998-йисуз и хуьруьз Эминхуьр лугьудай тIвар гана). Хуьруьн мектебда муьжуьд класс акьалтIарна, 1985-йисуз Буйнакск шегьердин Пед. училищедик экечIна. Ина кьуд йисан къене кIелайдалай кьулухъ диплом къачуна, армиядиз фена. 1991-йисалай эгечIна къенин йикъалди Къазимугьаммад-гьажиди вичин хайи хуьруьн мектебда

тарсар гузва. Муаллимдин кIвалахдилай гъейри Къазимугьаммад-гьажиди хуьруьн мискIиндани имамвални ийизва.


— Гьуьрметлу Къазимугьаммад-гьажи, куьне имамвал ийиз пара вахт яни? Мектебда тарсар гузвай муаллимдикай хуьруьн имам гьикI хьайиди я?

— Чаз сифтедай диндикай хабар авачир. Зи рикIел аламайвал, анжах 1995-йис «Диндин шартIар» лугьудай лезги чIалал кхьенвай ктаб зи гъиле гьатнай. Ам кIелайла заз диндикай са тIимил хабар хьана. Гьелбетда, хуьре капI ийизвай сад-кьве, иллаки кьуьзуь инсанни авай, зи дидедини капI ийизвай. Дидеди заз «Альгьам» ва «Къульгьу» чирна.

Кьуьзуьбуру кпIар ийизвай, амма, гьайиф хьи, жегьилриз чирзавачир, капI гьар са мусурмандин буржи тирди гъавурда твазвачир. Чи хуьруьн мектебда тарсар гузвай, кпIар ийизвай Алимурад-гьажи лугьудай муаллимни авай. Ам гьеле, заз чиз, 1993-йисуз гьаждал фенвай. Гьар гъилера зал дуьшуьш хьайила, ада кпIуниз, Ислам дин кIевиз кьуниз эвер гузвай. «Вучиз вуна капI ийизвач? Ам мусурмандин хиве авай буржи я!» — лугьудай ада. Гьа икI «Диндин шартIар» ктабдай Исламдин, имандин шартIар чир хьана, Аллагь авайди, Къияматдин югъ гьахъ тирди чир хьана, рикIиз кичI яна ва кпIар ийидай ният рикIе гьатна. Гьа вахтара чаз мектебда Аллагь авайди туш лугьуз чирзавай, гьавиляй зунни диндивай яргъа тир. Ахпа, шукур Аллагьдиз, Халикьди (=) заз дуьз рехъ къалурна. Идлай кьулухъ за ктабрай жува-жуваз араб чIалал кIелиз чириз чалишмиш хьана ва са жуьре чирна. Чи хуьре гьа вахтунда диндин тарсар гудай кас авачир. 1996-йисуз за Алимурад-гьажидивай кпIар ийиз чирна ва гьа чIавалай, шукур Аллагьдиз, къенин йикъалди ам ийизва. Сифте капI ийиз лап четин тир, яраб дуьз ийизватIа лугьуз, кичIез-кичIез ийидай. Гьа вахтунда исятда хьтин дин чирдай гегьенш шартIар авачир. Алай вахтунда гзаф мумкинвилер ава, месела, Исламдин ктабар раиж хьанва, газетар кхьиз жезва, телевизордайни Исламдин передачаяр къалурзава, амма, гьайиф хьи, чи халкьдин и мумкинвилер зайиф тегьерда ишлемишзава.


— Эминхуьре мискIин эцигиз мус башламишна?

— 1996-йисан сифте кьиляй Алимурад-гьажиди мискIин гъиле кьуна, жегьилрин куьмекдалди хандакI яна. Такьатар зайифдаказ атуниз килигна, алай вахтундани гьеле чи мискIин эцигна акьалтIар хьанвач, гьакI ятIани, чна гьана шазалай кпIар ийизва. Гьакьван чIавалди чи хуьруьн жемятди са мусурман стхадин кIвале кпIар ийизвай. Ам чаз мискIин хьиз тир. За имамвал ийиз ругуд йисалай гзаф я. Гьа вахтунда зун имамвиле хкянай ва гилалди гьа кIвалах кьиле тухузва.


— Имамвал авунай квез мажиб авани?

Ваъ, мажиб авач. Гьавиляй хизан хуьн патал мектебда тарсар гунилай гъейри майишатдални машгъул хьун лазим къвезва, имамдин кIвалахдиз тамамдиз фикир гудай вахт жезвач. Жуваз диндин тарсар къачудай вахтни бес жезвач.


— Къазимугьаммад-гьажи, квез мектебда тарсар гуз, имамвал ийиз ва майишатдин кIвалахар ийиз четин жезвачни?

— Четин жезватIани, и кIвалахар чарасуз кьиле тухвана кIанда. Аллагь-Таалади Къуръанда лагьанва (мана): «Аллагьди инсандин хиве адалай алакь тийидай кIвалахар твазвач». Яни Халикьди (=) и кIвалахар зи хиве тунватIа, гьавиляй завай тамамариз жедайбур тирди и аятди тестикьарзава.


— МискIиндиз жемят къвезвани?

— Эхь, альгьамдулиллягь, мусурман стхаяр къвезва, амма вахариз гьелелиг чка гьазур хьанвач. ЯхцIурдав агакьна инсанар, иллаки жегьилар къвезва.


— Хуьре азанар вахт-вахтунда гузвани?

— Азан гун – Исламда лап важиблу кIвалах я. Йикъа вад азан гузвай хуьрелай Аллагьди (=) бедбахтвилер алудда лагьанва. ИкI хьайила, азанар гузвай инсанриз вири хуьруь чухсагъул лагьана, хийир дуьаяр авун лазим я. Идалайни гъейри, алимри гьа жергедай яз имам ан-Нававидини лагьанва: «Хуьре азан гуналди ва жемятдин капI авуналди Исламдин лишанар ачухун ферз-аль-кифая – жемятдин хиве авай ферз я, яни нагагь хуьруьн жемятдикай бязибуру кьилиз акъудайтIа, ам виридан хивяй акъатзава, акъуд тавуртIа, вири жемятдиз гунагь жезва». Гьавиляй чна и кардиз еке фикир гузва. Экуьнин азан исятда Руслан-гьажиди гузва, маса азанар Вилибег-гьажиди, гьакIни Мурад-гьажидини Абдулвагьид-гьажиди ва маса мусурман стхайри гузва. Азан тагана амукьай вахтар тек бир жезва. Йикъа вад сеферда азан гун хиве кьадай кас исятда авач, гьатта мажибдихъ. Виликдай Сабир-гьажиди Аллагь паталди (яни мажиб авачиз) са шумуд йисуз азанар ганай, гила амни лап кьуьзуь хьанва, азанар гуз жезмач.


— Дагъустандин мусурманрин Диндин идарадихъ (ДУМД) галаз квез гьихьтин алакъа ава?

— ДУМД-дихъ галаз чаз кIеви алакъа ава лагьайтIа жеда. Исятда Дагъустанда физвай диндин мярекатар, чIехи межлисар вири ДУМД-ди тешкилзавайди виридаз малум я. Масабуру анжах гафар лугьузватIа, ДУМД-ди кIвалах тухузва, имни виридаз ашкара я. Нагагь чна адахъ галаз алакъа хуьн тавуртIа, чун Дагъустандин Муфтий ва шейх Агьмад-афандидивай, Дагъустандин машгьур ва чIехи алимривай яргъа жеда. Абурувай яргъа хьун, гьелбетда, еке бедбахтвал я. Вучиз лагьайтIа ам гьакъикъатда, Дагъустандин мусурманар сад ийизвай Идара я. ДУМД-дивай къакъатун, мусурман умматдивай къакъатай мисал я. Гьавиляй чун ДУМД-дихъ галаз кIеви алакъа хуьз алахъзава.

ДУМД-ди тухузвай имамрин межлисрал чи хуьруьн са векилди гьикI хьайитIани, иштиракзава. Ислам раиж авунин карда чи (имамрин) хиве тур везифаяр кьилиз акъудиз чалишмиш жезва.


— Хуьруьн администрацияди, мектебдин директорди диндин кIвалахриз куьмекар гузвани?

— Дуьз лагьайтIа, виликдай хьайи хуьруьн регьберри куьмекар гудай. Абуру гьатта хуьруьн юкьвал мискIин эцигдай чилни чара авуна. Гила авай регьбердини вичивай жедай куьмек ганайтIа, хъсан жедай.

Мектебдин директор Аллагьдихъ (=) агъунвай, диндиз акси экъечI тийидай, вичивай жедай куьмекар гудай мусурман стха я. Ученикриз насигьатар ийидай ихтияр ада са йисуз ганай. Амма гьа кар башламишна са тIимил вахтунилай чи райондин тамара вагьабитрин ягъунар хьана. Им себеб яз мектебда насигьатар ийидай ихтияр райондай хганач.


— Куьне хуьруьнвийриз хъсанвилихъ гьикI эвер гузва? Хуьр къвердавай диндал кIеви жезвани?

— Сад лагьайди, хуьре къекъвез, кIвалерин варарал физ «Ас-Салам» газет кхьизва. Мад «Ислам» журнал маса гузва. Исламдиз акси кIвалах ийизвай кас акуртIа, мийир лугьуз ва хъсан кIвалахриз эвер гуз алахъзава. Амма, гьайиф хьи, жемятди диндин кIвалахра зайифдиз иштиракзава, газет кхьихь лагьайла, жуьреба-жуьре багьнаяр жагъурзава. Бязибуру чпин кIвале ички хъвадайбур ава лугьузва, масабуру кIвале газет эцигдай михьи чка авач лугьуз тестикьарзава. Амма гзафбуруз, аквадай гьаларай, адахъ гузвай гьа тIимил тир пул гьайиф къвезва. Ибур, гьелбетда, гьакIан багьнаяр я, багьнаяр гъунин себеб вуч я лагьайтIа, имандин зайифвал я. Къуй Аллагьди (=) чин ва чи халкьдин иман кIеви авурай!

Мад кьейи чкайрал инсанар кIватI хьайила, насигьатар ийизва. Исламда авачир, чи халкьдин арада чкIанвай чIуру адетар хкудиз алахънава. Месела, яхцIурни цIикьведар, йис атIун, мейит куьчедал акъудайла, хкажиз эцигун ва масабур. Шукур хьуй Аллагьдиз, ибур авайдалай тIимил хьанва. Инсанриз чпизни и адетар кьиле тухуз кIанзавач. Чаз ван хьайивал, виликдай авачир адетар гила хьанва лугьуз, инсанри ачухдиз наразивал къалурзава. «Мехъерик хьиз столар ачухнава, им гьи къайда я?» — лугьузва халкьди. ГьакI ятIани гьа и наразивал къалурзавай инсанри чпи ахпа и крар ийизва. Бес куьн нарази туширни лагьайла, абуру «эхь, амма залай эгечIна адет гьикI хкудда?» жаваб гузва. Яни гзафбуруз чIуру адетар хкудиз кIанзава, амма гьар садаз вичелай эгечIна кIанзавач, халкьдин гафарихъай кичIезва.

За фикирзавайвал, мискIиндиз къвезвай диндал кIеви мусурман стхайри халкьдиз хъсан чешне къалурна кIанда. Ингье, чи хуьре са шумуд гьалал мехъер авуна. Заур Салихов, Мугьаммадрасул Эмиржанов ва мавлидар кIелдай маса инсанар атана, гуьзел мехъерар кьиле тухвана. Инша-Аллагь, гележегда чи хуьре мавлиддин мехъерар генани гзаф жеда.

Мад чи хуьре, шукур Аллагьдиз, «салам» хьана. Гила жегьилри, аялрини кваз «Ас-саламу алайкум» гафаралди салам гуз эгечIнава. Имни лап важиблу кIвалах я.


— Хуьре дин генани гегьеншдиз раиж авун патал квез бес тежезвай шейэр авани?

— Дуьз лагьайтIа, диндин чирвилер авай инсанар бес жезвач. И кар себеб яз за жуван кьве хвани Дагъустандин Исламдин университетдиз (ДИУ) кIелиз ракъурна. Абурулайни гъейри мад чи хуьряй аниз кIелиз фенвай гадаяр ва рушар ава. Абур кIелна хтайла, Аллагьди гайитIа, чаз хуьре диндин тарсар гудай гъвечIи медресе ачухиз кIанзава.

Куьне гьикI фикирзава, Исламдин университетдикай аялри менфят хкудзавани?

Гьелбетда, менфят хкудзава, адалай гзаф менфят хкудиз жедай чка бес авани? Кьилинди, веледдиз гьалал-гьарам чирун, чарада алдатмишар тийидайвал чарасуз тир чирвилер гун, масабуруз вичивай жедай куьмек гуз чирун. Гьа и кIвалахар вири ДИУ-да чирзава. Мад абуруз араб чIалал кIелиз, кхьиз, араб чIалай лезги ва урус чIалариз таржума ийиз чир жезва. Месела, зи веледрин къилих хъсан хьанва, диде-бубадиз вафалу хьанва, виликдай хьиз къалар акъудзамач. Заз гъвечIи хвани гьаниз ракъурдай кIеви ният хьанва. Чебни ана кIелуналди рази я, шикаятар ийизвач. Са гафуналди заз анай акурди анжах хъсанвал я.


— Квехъ гьихьтин тIалабунар ава?

— Заз кIанзвайди жемятдин рикIер дин патал ачух хьун я. Къуй гьар са дидеди ва бубади вичи веледдиз диндин тербия гурай, хъсан рехъ къалуррай! Виликдай мискIиндиз диндин тарсар къачуз гзаф аялар къведай, гила лап тIимил хьанва. Диде-бубайри абур ракъур хъувунач. «МискIиндиз фимир, ана авайбур вагьабитар я!» — лугьуз хьана. Акси яз, мискIиндиз ахъай тавур бязи аялрикай ахпа вагьабитар хьана. Гьуьрметлу диде-бубаяр, куьн гъавурда акьукь, алай вахтунда веледар диндикай хуьз жедач. Нагагь абуруз хуьре, кIвале амаз дуьз Ислам чир тавуртIа, патарал фейила чIуру диндиз – вагьабиздиз кьил яда. Ахпа абур диде-буба патал бедбахтвилиз элкъведа. Гьа «Ас-Салам» газет кхьидайлани за лугьузвайди я: «Куь веледриз килиг, абур чи гележег я! Абур чIехи хьана маса шегьерриз фейила, масадан чIуру гаф хуш хьана рекьелай алатдайвал ийимир! Вахтунда дин чир абуруз». Ахпа бес садакай вагьабит хьана, масад дустагъда ацукьарна, сад яна, чуьнуьхна лугьуз ванер акъат тийидайвал. Са гафуналди, Ислам дин михьи рехъ я. Исламда авай инсанди чарадаз зиян гудач, вучиз лагьайтIа адаз Аллагьдихъай (=) кичIе я. Аллагьдихъай (=) кичIевал амачирла вири чIуру кIвалахар жезва.

Лезги чIалал акъатзавай «Ас-Салам» газетдай.

19:41
793